Tư duy phản biện là gì? Phương pháp rèn luyện tư duy phản biện hiệu quả

Tư duy phản biện được đánh giá là một trong những yếu tố quan trọng, góp phần nâng cao nhiều kỹ năng quan trọng khác trong cuộc sống. Vậy tư duy phản biện là gì? Tại sao cần rèn luyện? Cùng Hocchungkhoan.vn tìm hiểu chi tiết hơn về khái niệm này trong bài viết.

Đây là khả năng phân tích và đánh giá thông tin, trên cơ sở đó đưa ra những chất vấn cần thiết để nhận biết mối liên hệ hợp lý hoặc vô lý cho toàn bộ vấn đề. Quá trình này bao gồm: sự tiếp nhận, nắm bắt thông tin, khả năng phân tích, đánh giá các hệ tư tưởng và kỹ năng chất vấn các vấn đề giả định trước khi đưa ra quyết định phù hợp.

Trong cuộc sống hàng ngày, có nhiều tình huống đòi hỏi chúng ta phải sử dụng đến tư duy phản biện. Một số ví dụ để giúp bạn có hình dung cụ thể:

• Cấp quản lý giải quyết tranh chấp bằng cách đưa ra các lựa chọn thay thế, đảm bảo công bằng cho các bên liên quan.
• Nhà văn sắp xếp ý tưởng cho các tình tiết của câu chuyện một cách hợp lý bằng cách xem xét động cơ và tính cách của các nhân vật.
• Chủ doanh nghiệp tính toán trước những ảnh hưởng do dịch Covid - 19 gây ra để đưa ra chiến lược kinh doanh phù hợp.
• Huấn luyện viên bóng đá bàn luận giữa giờ để vạch ra chiến thuật mới để ghi bàn thắng vào lưới đối phương,...

Tư duy phản biện tự điều chỉnh

Trước một vấn đề bất kỳ, mỗi người đều có sẵn những ý kiến chủ quan, có thể đúng hoặc sai. Do đó, trước khi tiếp nhận thông tin, bản thân mỗi người phải tự tranh luận với quan điểm của chính mình để tự hoàn thiện và đưa ra nội dung phản biện hoàn chỉnh nhất. Đây gọi là tư duy phản biện tự điều chỉnh.

Tư duy phản biện ngoại cảnh

Được hiểu là quá trình thu thập, tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Những nguồn thông tin này sẽ là cơ sở để phân tích, đánh giá sự vật, sự việc một cách khách quan, từ đó đưa ra quan điểm phù hợp nhất.

Từ việc phân loại trên, bạn sẽ hiểu rõ hơn về tư duy phản biện là gì cũng như cách thức mà nó hoạt động. Dù cùng một chủ thể nhưng loại tự điều chỉnh và loại ngoại cảnh lại có rất nhiều điểm khác biệt, mang tính chủ quan và khách quan. Bằng việc vận dụng hợp lý tư duy phản biện, bạn có thể nâng cao khả năng chọn lọc, tiếp nhận thông tin cũng như rèn luyện sự sáng tạo của bản thân. Đây là điều vô cùng quan trọng trong thời đại thông tin mở như hiện nay.

Theo tác giả K. B. Beyer (1995), người có tư duy phản biện sẽ có những đặc điểm sau đây:

• Không có sự thành kiến: Khi có tư duy phản biện, bạn thường là người biết lắng nghe, chấp nhận các ý kiến trái chiều với mình, ham tìm hiểu. Ngoài ra bạn còn đề cao sự công bằng, thích sự rõ ràng và sẽ thay đổi quan điểm khi cần thiết. 
• Biết áp dụng các tiêu chuẩn: Mỗi lĩnh vực sẽ có mỗi tiêu chuẩn khác nhau, và cũng có các tiêu chuẩn được áp dụng cho nhiều vấn đề khác. Chẳng hạn như: “ Điều này phải được dựa trên những nguồn đáng tin cậy, rõ ràng và hợp logic, lý lẽ đầy đủ”.
• Khả năng tranh luận tốt: Đưa ra các lý lẽ, luận điểm để phản biện. Bao gồm các việc như đánh giá, nhận dạng, xây dựng lý lẽ. 
• Khả năng suy luận cao: Thấy được các mối quan hệ logic của vấn đề, từ đó rút ra một kết luận cụ thể. 
• Biết xem xét vấn đề trên nhiều phương diện: Có khả năng tiếp cận vấn đề, hiện trường dựa trên nhiều quan điểm, góc nhìn khác nhau. 
• Áp dụng tốt những thủ thuật tư duy: Các thủ thuật tư duy bao gồm phán đoán, đặt câu hỏi, thiết lập giả định. 

Rèn luyện khả năng sáng tạo

Việc nhận định và đưa ra giải pháp cho một vấn đề không chỉ dừng lại ở việc đưa ra ý tưởng mới mà đòi hỏi ý tưởng đó phải hữu ích và phù hợp. Do đó, vận dụng tư duy phản biện thường xuyên sẽ giúp bạn rèn luyện khả năng sáng tạo nhằm đưa ra những đề xuất tốt nhất khi cần thiết.

Cải thiện ngôn ngữ và trình bày

Điều này thể hiện rõ ràng nhất khi bạn thường xuyên sử dụng tư duy phản biện ngoại cảnh. Muốn chứng minh quan điểm của bản thân trước tập thể, bạn không những cần phân tích vấn đề một cách hợp lý mà còn phải vận dụng tốt ngôn ngữ để trình bày rõ ràng, mạch lạc nhất. Điều này ban đầu có thể sẽ có những khó khăn nhất định. Tuy nhiên, nếu vận dụng thường xuyên, bạn sẽ thấy khả năng vận dụng ngôn ngữ và trình bày trước đám đông hiệu quả hơn rất nhiều.

Giúp giải quyết các vấn đề hiệu quả

Bằng việc vận dụng tư duy phản biện, vấn đề sẽ được xem xét, đánh giá ở nhiều khía cạnh khác nhau. Trên cơ sở đó, bạn có thể đưa ra những quyết định chính xác và chặt chẽ hơn, giảm thiểu tối đa rủi ro trong quá trình thực hiện.

• Rõ ràng bạn đã và đang rèn luyện kỹ năng tư duy nhưng khi áp dụng vẫn kém hiệu quả, có thể xuất phát từ những rào cản sau đây:
• Cho là luôn luôn đúng. Chỉ xem ý kiến của bản thân mình là đúng, còn lại của người khác sai.
• Lấy ý kiến đám đông làm chân lý. Số đông như thế nào thì ý kiến của mình như thế đó, dễ giao động bởi các ý kiến.
• Không tự kiểm chứng thông tin chính xác. Không bao giờ tự kiểm chứng thông tin mà chỉ tin vào con mắt chủ quan của bản thân với các dữ liệu đầy đủ.
• Chỉ mong muốn mọi thứ diễn ra đúng theo ý của mình. Cho tất cả các ý kiến là đúng nếu như nó diễn ra theo ý muốn của bản thân.
• Cái gì cũng tương đối. Không nhất quán ý kiến của bản thân về sự vật sự việc
• Vơ đũa cả nắm. Quyết định dựa trên việc khái quát tuyệt đối.

1. Kỹ năng quan sát (Observation)

Kỹ năng này là điểm khởi đầu cho việc rèn luyện tư duy phản biện. Những cá nhân tinh ý có thể nhanh chóng nhận ra và xác định vấn đề ở đâu và tại sao. Thậm chí họ có thể phán đoán khi nào một vấn đề có thể xảy ra dựa trên kinh nghiệm cá nhân.

Để cải thiện kỹ năng quan sát bạn hãy cố gắng giảm tốc độ xử lý thông tin và tập trung hơn đến môi trường xung quanh. Bạn hãy chú ý lắng nghe tích cực (listening active) về các sự vật, sự việc, từ đó chọn lọc những thông tin hữu ích có thể giúp bạn giải quyết vấn đề.

2. Kỹ năng phân tích (Analysis)

Sau khi đã xác định được vấn đề, kỹ năng phân tích, đánh giá những dữ kiện, dữ liệu là rất quan trọng. Việc này cũng bao gồm quá trình thu thập các nghiên cứu, đặt câu hỏi về các dữ liệu liên quan để đảm bảo tính chính xác và đánh giá một cách khách quan.

Các cách cải thiện kỹ năng phân tích của bạn bằng cách học hỏi những kinh nghiệm và kiến thức mới. Chẳng hạn, bạn có thể đọc một cuốn sách về một khái niệm và bạn chưa biết đến, thúc đẩy bản thân suy nghĩ theo phương hướng mới và có thêm những ý tưởng mới. Điều này giúp bạn xây dựng kỹ năng diễn giải thông tin để đưa ra quyết định dựa trên những phân tích hợp lý.

3. Kỹ năng suy luận (Interference)

Suy luận là kỹ năng liên quan đến việc đưa ra kết luận về thông tin bạn thu thập được. Bạn cần phải có kiến thức hoặc kinh nghiệm về kỹ thuật và ngành nghề cụ thể. Quá trình này đòi hỏi bạn phải trả lời câu hỏi dựa trên những thông tin hạn chế. Ví dụ như một người thợ sửa xe cần phải suy luận nguyên nhân động cơ ô tô không hoạt động mà không có những thông tin cụ thể.

Để kỹ năng suy luận phát triển, bạn cần tập trung vào việc đưa ra các phỏng đoán có căn cứ thay vì kết luận vội vã. Để làm được điều này, bạn cần phải tìm kiếm cẩn thận và xem xét càng nhiều căn cứ càng tốt cụ thể như hình ảnh, dữ liệu, báo cáo.

4. Kỹ năng giao tiếp (Communication)

Giao tiếp rất cần thiết khi cần giải thích, phân tích về các vấn đề cũng như các giải pháp khả thi. Kỹ năng này không những quan trọng trong những cuộc thảo luận nội bộ mà còn giúp bạn thuyết phục khách hàng, đối tác.

Bạn có thể cải thiện kỹ năng giao tiếp dựa trên tư duy phải biện bằng cách tham gia vào các cuộc tranh luận, các cuộc thi hùng biện,... Bên cạnh đó, bạn nên duy trì các thói quen giao tiếp tốt, chẳng hạn như lắng nghe và tôn trọng người đối diện. Trong tình huống cần nêu ý kiến đối lập thì cần tập trung giải thích suy nghĩ của bạn một cách bình tĩnh, hợp lý.

5. Kỹ năng giải quyết vấn đề (Problem-solving)

Bước cuối cùng sau khi xác định được vấn đề, phân tích và đưa ra các biện pháp khắc phục chính là thực thi các giải pháp đã thống nhất. Kỹ năng giải quyết vấn đề yêu cầu bạn phải vận dụng tư duy phản biện để tiến hành quá trình giải quyết tốt nhất cũng như xác định được liệu kỹ năng này có mang lại hiệu quả không.

Để cải thiện kỹ năng này bạn có thể đặt ra mục tiêu học hỏi thêm những kiến thức mới trong ngành nghề. Xử lý các vấn đề tại nơi làm việc sẽ dễ dàng hơn nếu bạn có kiến thức sâu sắc về ngành nghề của mình. Thêm nữa, hãy quan sát cẩn thận cách thức mọi người xung quanh giải quyết các vấn đề trong công việc.

Bên cạnh 5 kỹ năng đề cập trên đây, tư duy phản biện còn đòi hỏi một số kỹ năng mềm khác như:

• Kỹ năng siêu nhận thức (Meta cognition).
• Suy luận quy nạp (Inductive reasoning)..
• Tư duy thiết kế - sáng tạo.
• Kỹ năng đưa ra quyết định.
• Tư duy khái niệm.

Tư duy phản biện cũng như các kỹ năng mềm khác, nó cần được hình thành trong cuộc sống và phải được rèn luyện mỗi ngày. Một số phương pháp bạn có thể tham khảo để rèn luyện như sau:

• Đối với mọi vấn đề, bạn cần nhìn nhận và tư duy đa chiều để tránh chỉ nhìn nhận một mặt của vấn đề. Bạn có thể thử vẽ sơ đồ tư duy (Mind map) để dễ đánh giá tổng quan sự việc.
• Thường xuyên trau dồi kiến thức cho bản thân bởi vì kiến thức là vô hạn và sự hiểu biết của chúng ta thì hữu hạn. Vậy nên, việc học thêm kiến thức mỗi ngày gồm cả kiến thức chuyên môn đến kỹ năng mềm là vô cùng cần thiết.
• Đưa ra câu hỏi cho mọi vấn đề, chẳng hạn như “Tại sao lại như vậy?”, “ Tại sao họ nói đến vấn đề này?”,...Khi đặt những câu hỏi tương tự như vậy sẽ thúc đẩy bạn tìm ra câu trả lời và giải quyết được vấn đề.

Sẽ rất khó để hiểu trọn vẹn tư duy phản biện là gì nếu bạn không dành thời gian tìm hiểu một cách chuyên sâu hơn. Dưới đây là 3 cuốn sách về tư duy phản biện bạn nên đọc để vận dụng hiệu quả hơn kỹ năng này vào cuộc sống:

Critical thinking: Concept and Tools

Đây là cuốn sách do hai tác giả Richard Paul và Linda Elder chắp bút, nằm trong bộ sách tư duy gồm 6 cuốn không nên bỏ lỡ. Cuốn sách chỉ có 46 trang nhưng cung cấp những thông tin vô cùng đầy đủ về tư duy phản biện. Bạn sẽ nhận được những hướng dẫn cụ thể để đưa ra những quyết định thông minh hơn, vượt qua các giới hạn thông thường trong cuộc sống hằng ngày. Ngoài ra, bạn cũng sẽ được khám phá 6 giai đoạn của tư duy cũng như rèn luyện cách tư duy rõ ràng, đúng đắn, chính xác, bao quát và công bằng. 

Tư duy phản biện (Zoe Mckey)

Cuốn Tư duy phản biện được viết bởi chuyên gia đào tạo Zoe Mckey tổng hợp những bí quyết và chiến lược của nhiều cá nhân, giúp bạn nâng cao rất nhiều kỹ năng mềm cần thiết trong cuộc sống. Nếu chăm chỉ thực hành các phương pháp được hướng dẫn trong sách, bạn có thể học được lối tư duy có định hướng, kỷ luật và tự chủ. Bên cạnh đó, bạn cũng sẽ biết cách phân tích tình huống từ nhiều góc độ khác nhau; hạn chế những kết luận sai lầm và chủ quan; đưa ra những nhận định đúng đắn hơn đối với các vấn đề trong cuộc sống và không còn hối tiếc với các quyết định của bản thân.

Thinking fast and slow

Đây là cuốn sách do tác giả Daniel Kahneman - người đã giành được giải Nobel kinh tế năm 2002 chắp bút. Cuốn sách cũng được Tạp chí Tài chính Mỹ đánh giá là một kiệt tác trong việc nói về tư duy hợp lý và phi lý của con người trong việc đánh giá và đưa ra quyết định. Trong cuốn Think fast and slow, bạn sẽ được lý giải về hai hệ thống tư duy tác động đến nhận thức của con người, bao gồm cơ chế nghĩ nhanh và chậm. Bằng cách tiếp cận vui nhộn và hấp dẫn, Daniel Kahneman sẽ giúp bạn nhận ra sai lầm thường trực của con người trong lối mòn suy nghĩ, từ đó học cách cải thiện để thay đổi hiệu quả hơn.

Phi lý trí (Predictably Irrational)

Với nhiều thí nghiệm gây từ bất ngờ này sang bất ngờ khác, Dan Ariely - nhà kinh tế học hành vi đã bác bỏ giả định chung “chúng ta hành xử theo cách hợp lý cơ bản”. Với những kinh nghiệm từ cuộc sống, tác giả đã giải thích về mức độ kỳ vọng, cảm xúc, chuẩn mực xã hội và lực lượng vô hình, phi thực tế đã làm lệch đi khả năng tư duy, lập luận.

Không những bị mắc những lỗi đơn giản này, chúng ta còn tạo ra những “bản lỗi” lặp đi lặp lại mà mặc định trong não bộ và ý thức. Chúng ta đã không hiểu những ảnh hưởng mạnh mẽ từ cảm xúc đối với những quyết định mong muốn và thường đánh giá cao những gì của bản thân đang sở hữu. Từ những hành vi được xem là đúng và bị sai lầm này đã khiến bạn mắc lỗi hết lần này đến lần khác. Tuy nhiên, bạn hoàn toàn có thể dự đoán và hệ thống nó được vì chúng không phải ngẫu nhiên và vô nghĩa.

Nhờ “Vô lý trí”, bạn sẽ thấy được tư duy phản biện cực thú vị, điều này giúp bạn vượt qua những suy nghĩ, định kiến bị che lấp bởi cảm xúc, kỳ vọng để đưa ra quyết định tốt hơn.

Nghệ thuật tư duy rành mạch

Theo dòng đời của mỗi con người, chắc hẳn ai cũng đã từng mắc phải với những thành kiến, lỗi cơ bản như: tiếp tục “đâm đầu” vào việc làm mà rõ ràng biết không tốt cho bản thân, tự trách mình vì đã đưa ra quyết định muộn hoặc quá sớm… Cùng 99 chướng ngắn của “Nghệ thuật tư duy rành mạch”, phong cách viết đơn giản, gần gũi, tác giả Rolf Dobelli giúp bạn nhận ra và phòng khách từ những thành kiến phổ biến đó. Từ đó, bạn sẽ có sự thay đổi về suy nghĩ và đưa ra quyết định tốt nhất cho chính bản thân mình.

Đọc vị bất kỳ ai

Nếu đã mong muốn bản thân mình có kỹ năng tốt về tư duy phản biện thì bạn không nên bỏ qua cuốn “Đọc vị bất kỳ ai”. Đây là một trong những cuốn sách hay nhất của tác giả David J. Lieberman. Để hiểu được những người xung quanh của mình đang suy nghĩ gì, cuốn sách sẽ giúp bạn trả lời: “Làm sao để biết người đối diện đang nghĩ gì? Cách để có một lối tư duy tích cực hơn về cuộc việc và cuộc sống, cách quản lý mối quan hệ của bản thân.

Bạn không thông minh lắm đâu (You are not so Smart)

Thông thường, bạn sẽ lầm tưởng rằng quyết định của mình đều dựa trên logic tuyệt vời, độc lập với các quyết định của người khác. Nhưng nếu đọc đến cuốn “Bạn không thông minh lắm đâu” (David McRaney) có lẽ bạn sẽ vỡ òa ra sự thật mới. Sự thật mà bạn rất khó hiểu như tất cả nhân loại còn lại. Tuy nhiên đừng lo lắng bởi vì bị lừa dối là một phần bình thường của con người.

Có kỹ năng tư duy phản biện tuyệt vời, bạn sẽ dần hoàn thiện được bản thân và tạo bước ngoặt lớn trong thăng tiến sự nghiệp.

Cãi gì cũng thắng (2 tập)

Đây là cuốn sách sinh ra để dành cho những người muốn chiến thắng trong các cuộc tranh luận. Khi đọc cuốn này (tập 1), bạn sẽ nhận biết được cách tạo ra và vận hành những ngụy biện quỷ quái có chủ ý. Từ đó, giúp bạn nắm bắt được những điều ngụy biện không tốt từ đối phương, xây dựng được hệ thống bảo vệ luận điểm của bản thân.

Sang tập 2, bạn sẽ nhận được 50 quy tắc về kỹ năng lập luận được cô đọng từ lý thuyết và thực tiễn, giúp bạn giải quyết một vấn đề trông như thế nào.

Hy vọng rằng những nội dung trên sẽ giúp bạn phần nào hiểu được tư duy phản biện là gì cũng như tầm quan trọng của kỹ năng này đối với cuộc sống. 

Chúc các bạn thành công!